«Αγρίμια κι αγριμάκια μου…»


Το σταφυλάκι, χθες, έβαλε το πιο αγαπημένο μου ριζίτικο τραγούδι (είχε άλλη αφορμή, βέβαια,) και σκέφτηκα να σας πω δυό πράματα για τα ριζίτικα τραγούδια της Κρήτης.

Διαβάζω λοιπόν, στο Cretan Music:

Τα ριζίτικα είναι μη χορευτικά τραγούδια των ορεινών περιοχών της Κρήτης. […] Ο όρος «ριζίτικα» δεν εχρησιμοποιείτο από τους ίδιους τους τραγουδιστές τους, αλλά επινοήθηκε από ερευνητές, επειδή επρόκειτο για τραγούδια της ρίζας, δηλ. των πλαγιών των βουνών και κυρίως των Λευκών Ορέων (Μαδάρες).

 

Image

από τα ‘Ριζίτικα’ του Ψαραντώνη

 

Τα ριζίτικα ως προς τη γεωγραφική προέλευσή τους μπορούν να χωριστούν σε καθεαυτά ριζίτικα, που γεννήθηκαν στα «ριζιτοχώρια», και σε τραγούδια που εισήχθησαν σ’ αυτά και προσαρμόστηκαν στους σκοπούς (μελωδίες) και στο ύφος του ριζίτικου(παραλογές, ακριτικά και ιστορικά τραγούδια διαδεδομένα στον ευρύτερο βυζαντινό ή τέως βυζαντινό χώρο).

Με βάση τις περιστάσεις, κατά τις οποίες τραγουδιούνται (εκτός από τα σύγχρονα «λυρίστικα» γλέντια που αναφέραμε παραπάνω), τα ριζίτικα διακρίνονται σε τραγούδια τση τάβλας (χωρίς συνοδία μουσικών οργάνων, με τρόπο τελετουργικό, στον οποίο θα επανέλθουμε προς το τέλος του άρθρου) και τση στράτας, δηλ. του δρόμου, της πορείας (π.χ. της γαμήλιας πομπής, της πορείας προς το σπίτι ενός εορτάζοντος φίλου κ.λπ.). Τα τραγούδια τση στράτας, συνοδευόμενα από μουσικά όργανα, λέγονται όλα στον ίδιο σκοπό. Συνήθως μακροσκελή αφηγηματικά τραγούδια (παραλογές κ.λπ.) λέγονται στα Χανιά ως τραγούδια τση στράτας. Δυστυχώς, λόγω της εξάπλωσης του αυτοκινήτου, το είδος έχει κατ’ ουσίαν εκλείψει.

[…]
Σήμερα το ριζίτικο λειτουργεί ακόμη με τον παραδοσιακό τρόπο, κυρίως όμως στα πλαίσια ομάδων συνειδητοποιημένων φίλων του, που συχνά οργανώνονται σε συλλόγους για την προστασία του.

κι εδώ:

Το Ριζίτικο τραγούδι υπήρξε ο πιο διαδεδομένος τρόπος εξιστόρησης ενός σημαντικού ιστορικού γεγονότος. Μέσα από την απλή και κατανοητή γλώσσα του Ριζίτικου, ο Κρητικός, που στις πιο πολλές περιπτώσεις ήταν αγράμματος, κατάφερνε να μαθαίνει αλλά και να διαδίδει την ιστορία του νησιού διά μέσου των αιώνων. Τα Ριζίτικα τραγούδια που αναφέρονται σε ιστορικά γεγονότα είναι πολλά σε αριθμό και σε μελωδίες (σκοπούς) και μέσα από τους στίχους τους διηγούνται τα μεγαλύτερα γεγονότα που συνέβησαν στην Κρήτη, με τραχύ και επιβλητικό τρόπο, έτσι όπως αρμόζει σε αυτό το είδος.

[…]

Image
Τα ιστορικά τραγούδια της Κρήτης δεν έχουν τέλος.[…] Ποτέ άλλοτε δεν έχει τραγουδηθεί η ανδρεία και η τιμή, η λεβεντιά και η πρεπειά, η ιστορία και ο πολιτισμός, όπως στα Ριζίτικα τραγούδια της Κρήτης. Και έτσι πρέπει να παραμείνουν, σαν φωτεινός φάρος στους «ύποπτους» και «παράλογους» καιρούς που έχουμε μπεί. Εν ονόματι όλων αυτών των αξιών που περιγράφονται στα ιστορικά τραγούδια μας, αναφέρεται και το παρακάτω κείμενο από τον Νικολή Αποστολάκη και τον Πολιτιστικό Σύλλογο Σελίνου, ένα κείμενο
πραγματικά «κρητικό»:

“Εδά και κάμποσους χρόνους ο Κρητικός έπαψε να λαγοκοιμάται στη Μαδάρα με τ’άρματα στο πλάϊ ντου. Ξέγνοιαστος θέτει στ’απαλό ντου στρώμα, τάξε πως στειρέψανε οι πίβουλοι και οι κουρσάροι. Κι έτσι αποστραβωμένος ο έρμος δε θωρεί τον μασκαρεμένο κατακτητή, που ωσάν και τον όφη ουλημερίς σέρνεται στα πόδια ντου. Και τ’ορμηνεύγει ήντα να τρώει, να πίνει, να φορεί, ήντα λογής να μιλεί και να γλεντίζει. Και άρχοντα τονε κάνει στο σπιτικό ντου και φαμέγιος ντου καταστένεται. Θεριό που δεν παλεύγεται με τουφέκια και σπαθιά. Την κεφαλή να του κόψεις, η ουρά θα τυλιχτεί στο λαιμό σου. Το κορμί να του κάψεις, η φωθιά θα γαήρει να σε κάψει. Άλλο δε σ’απομένει Κρητικέ, όξω να το κάψεις με το φώς του πολιτισμού σου. Τη μουσική, τα τραγούδια, τσι χορούς, την εμιλιά, τη θρησκεία και τα χούγια σου. Απού φέγγει πλιά’που δέκα ήλιους. Και τσ’οχθρούς σου αμπώθει στα γκρεμνά και στα φαράγγια. Ώς το’καμες, όντε δε φελούσαν τ’άρματα ουλωνώ απ’εβουλήθησαν να σε μαγαρίσουν. Βάνε αντισκάρι όντε γροικάς «αναβίωση», «αναπαράσταση», «αναπαλαίωση», «διασκευή». Κι αυτά λόγια του όφη!”

και τέλος, από εδώ:

ImageΗ λέξη πρεπιά στην κρητική διάλεκτο αντιστοιχεί περίπου στην ευπρέπεια της κοινής νεοελληνικής γλώσσας και σημαίνει:
α) το σεβασμό και την εκτίμηση που απολαμβάνει ένας άνθρωπος από την τοπική κοινωνία, στην οποία ανήκει (π.χ. του χωριού του)
πού ‘ναι τα γλυκά σου χείλη κι η πρεπιά στη γειτονιά
(Κ. Μουντάκης, «Απομεινάρια της αγάπης»,
από τον τελευταίο του δίσκο «Στον Ψηλορείτη θ’ ανεβώ»)

β) τη συμπεριφορά που πρεπίζει τον άνθρωπο, είναι δηλ. πρεπισμένο φέρσιμο και κάνει πρεπισμένο κείονά που το ‘χει:
το κομπολόι τσ’ αθρωπιάς, απού πρεπίζει τσ’ άντρες,
χαράς του το που το βαστά με τση τιμής τσι χάντρες

(Λεαντρογιώργης, σύγχρονος μαντιναδολόγος, Ζαρός Ηρακλείου)

[…]
Το ριζίτικο τραγούδι, δημιούργημα κοινοτήτων με υψηλό αίσθημα τιμής, άρα και αυξημένη ευαισθησία για την πρεπιά, αυτήν εκφράζει κατά κύριο λόγο. Την εκφράζει μάλιστα με τέσσερις τρόπους, από τους οποίους οι δύο πρώτοι σχετίζονται με τους στίχους, δηλ. τα «ποιητικά κείμενα», των τραγουδιών
α) με τραγούδια που αναφέρονται στην πρεπιά, έχοντας άμεσα ή έμμεσα διδακτικό χαρακτήρα,
β) με τραγούδια που αναφέρονται σε άλλα θέματα, αλλά φανερώνουν πρεπιά με το ύφος του στίχου,
γ) με τη μουσική του,
δ) με τον τρόπο λειτουργίας του τραγουδιού γύρω από την τάβλα ή στη στράτα, που είναι τρόπος τελετουργικός και προσεγμένος στις λεπτομέρειες.
(έχει παραδείγματα από τραγούδια τση πρεπιάς, παρακάτω στο κείμενο)

Επίσης πληροφορίες μπορείτε να βρείτε κι εδώ.

(Και μέσα στη μέρα θα προσπαθήσω να «φορτώσω» στο box-net μερικά ριζίτικα – αλλιώς αύριο. )

Τέλος, να πω ότι κι εγώ έβαλα το «Αγρίμια κι αγριμάκια μου» – είναι έτσι κι αλλιώς το πιο αγαπημένο μου, και θεωρώ ότι είναι το πιο χαρακτηριστικό ριζίτικο της Κρήτης – εκφράζει ακριβώς αυτή την ψυχή, την ατίθαση, την άγρια, που δεν μπαίνει σε καλούπια, και που κάνει τόπο της τα “γκρεμνά” για να νιώθει λεύτερη…. Και με τη φωνή του αρχάγγελου Νίκου….

– Αγρίμια κι αγριμάκια μου,
λάφια μου μερωμένα,
πέστε μου πού ‘ναι οι τόποι σας,
και πού ‘ν ‘ τα χειμαδιά σας;

– Γκρεμνά ‘ναι εμάς οι τόποι μας,
λέσκες τα χειμαδιά μας,
τα σπηλιαράκια του βουνού
είναι τα γονικά μας.

Advertisements

41 thoughts on “«Αγρίμια κι αγριμάκια μου…»

  1. «Ηθελα μόνο μια στιγμή
    της θαλασσας να μοιάσω
    για να μπορέσω ολοκληρη
    την Κρήτη ν αγκαλιάσω»

    Μέσα στο μυαλό μας είσαι. Και από τα πρώτα posts της νέας χρονιάς! 🙂 Ίσως να κατέβω στο σπίτι την παρ-άλλη εβδομάδα, Χανιά – Καστέλι. 🙂

  2. Καλημέρα νατασσάκι…άλλη μια ανάσα το ποστ σου μετά από άλλο ένα δύσκολο βράδυ….φιλιά
    (θα επανέλθω μετά με ιστορίες από την Κρήτη)

  3. :)))) Aν το βάζει ένας κάθε μέρα, θα ομορφύνει πολύ η blogόσφαιρα !!! Όμορφο το κείμενο …

    Καυγάδες με το γιασεμί έβαλε πάλι ο κρίνος
    ζηλεύγει ντου τσι μυρωδιές που δεν μυρίζει εκείνος

    η σημερινή συνεισφορά της Ελβετίας! Φιλιά

  4. Νατασσακι μου, τα χρονια τα παλιά ειμαστε οικογενειακά συνδεδεμενοι με τον αειμνηστο Νικο ξυλουρη, γιατί τον ειχαμε προβάλει στην τηλεόραση ( ξερεις εσύ τωρα). Και θυμαμαι με βαθιά συγκινηση ότι καθόμαστε τα βραδια στη βεράντα του σπιτιού μας στην αγια παρασκευή και σιγοτραγουδουσαμε μαζί του τα Αγριμια αγριμάκια μου. και τότε νομίζαμε ότι ολη η ζωή ηταν δική μας. Αμ δεν ηταν καλή μου.

    Λοιπον Βανιλια και γραψαμε

  5. @ ελαφάκι μου, υπομονή…
    στο βράχο, είπαμε – και θα περάσει 😉
    θα περιμένω ιστορίες – φιλιά 🙂

    @ σταφυλάκι μου,
    τα αγριμάκια πάντα τον βρίσκουν τον τρόπο! 😉

    @ Λαχανάκι μικρό μου,
    μ’ αρέσει που θες να μαθαίνεις! 🙂

    @ θαλασσομπερδεμμένο μου,
    Καλημέρα και σε σένα 🙂

    @ KVουλα μου, πότε θα έρθεις για τις τσικουδιες που λέγαμε;;; 😉
    Ευχαριστούμε για τη μαντινάδα, φιλιά! 🙂

    @ κερασάκι μου, που είσαι στον πρώτο καφέ φταίει, τπτ άλλο! 😉

    @ Ρίτσα-Βανίλια μου,
    κι εγώ είχα την τύχη να τον γνωρίσω – τον θυμάμαι ευτυχώς! ήταν φίλος των γονιών μου- και τον είχα δει πολλές φορές…..

    Φιλιά 🙂

  6. Υπέροχο, γλυκοπατατονατασάκι μου! Μα είναι καταπληκτικό νησί, ειδικά αν γνωρίσεις ντόπιους σε χωριά (ειδικά κοντά στη Νίδα) , μεγαλύτερους σε ηλικία που να κρατάν ακόμα αυτή την ψυχή την αδούλωτη! 😉

  7. Post για τα ρίζιτικα και θα λείπω εγώ….?
    Πολύ σημαντική η σημερινή σου κατάθεση για τους απαναταχού Κρήτες και μή!

    Καλώς σε βρήκα!

  8. Καταπληκτική και η Κρήτη και η μουσική της παράδοση. Πανέμορφο ποστ και τ’ αγριμάκια του νατάσσα. Ο Ξυλούρης είναι η ιστορία του τόπου μας. Πολύ το χάρηκα το κείμενό σου

  9. Ωραία τα ριζίτικα…
    Εγώ (μη Κρητικός) τα γνώρισα μέσα από την φωνή του Ξυλούρη και τα έχω συνδέσει μ’ αυτόν.
    Επίσης κάπου στο διαδίκτυο νομίζω ότι είχα συναντήσει ηχογραφημένο απόσπασμα με την φωνή του Ελ. Βενιζέλου σε ριζίτικα. Δεν Θυμάμαι όμως πού. Και μια πρόχειρη αναζήτηση στο google δεν με βοήθησε να βρω κάτι.

  10. @ Ρενατομηλαράκι μου, έτσι ακριβώς! Στα – ορεινά, ειδικά – χωριά, συναντάς απίστευτους ανθρώπους! Το ήξερα πως θα σου άρεσε, 🙂

    @ Θαλασσινή, καλώς σε βρήκα κι εγώ ! ευχαριστώ πολύ, θα τα λέμε! 🙂

    @ Βασίλη, ο Νίκος Ξυλούρης είναι ο τραγουδιστής που έκανε γνωστα τα κρητικά τραγούδια στην υπόλοιπη Ελλάδα…. και μεγάλη αγάπη για μένα. Χαίρομαι που σου άρεσε, θα έχει και συνέχεια κάποια στιγμή! 🙂

    @ Νεράντζι μου, θα λες μάλλον το Διγενή με τη φωνή του Βενιζέλου – που λέει και το φοβερό:

    » Ο άντρας κάνει τη γενιά, κι όχι η γενιά τον άντρα
    σαν είναι ο τράγος δυνατός δεν τονε σταίνει η μάντρα»….

    Το έχω ακούσει, είναι σε δίσκο του Βασίλη Σκουλά, και θα το ψάξω και από φίλους από το νησί, ευχαριστώ! 😉

  11. όποιος δεν έχει μυαλό, αφήνει σχόλιο αλλού γι αλλού… :PP

    επανήλθα…πριν χρόνια λοιπόν κάνουμε tour στη Κρήτη…εννοείται πως όπου γύρισα ήταν υπέροχα…4 αναμνήσεις όμως έντονες…
    τη λεβεντιά με την οποία χόρευε παππούς Κρητίκαρος σε γλέντι…
    την αίσθηση του ότι έχω χαθεί στο χρόνο, όταν βρέθηκα στο παλάτι της Φαιστού και κάθισα με τις ώρες εκεί έξω στα χαλάσματα ανάμεσα στα παγόνια που γυρνούσαν τριγύρω μου…
    τον απόλυτο Παράδεισο…”Γαϊδουρονήσι” ή “Χρυσή”…
    την παρολίγο κουτουλιά που πηγα να εισπράξω από κρικρί, όταν θέλησα να σκαρφαλώσω σε κατσάβραχα έξω από τα Ανώγεια

  12. Δεν πειράζει, ελαφάκι μου, καταλαβαίνω! 😉

    Η λεβεντιά των παππούδων με τα στιβάνια και τη χαρακτηριστική φορεσιά, είναι μοναδική… 🙂

    το παλάτι της Φαιστού – παρ’ ότι μικρότερο από της Κνωσσού, απίστευτα όμορφο – κι εγώ έχω σταθεί εκεί ώρες…. 🙂

    το ”Γαϊδουρονήσι”, φυσικά!

    και…να τα προσέχεις τι κρι-κρι! είναι «αγρίμια»! 🙂

    Τα θυμάμαι κι εγώ στο Φαράγγι της Σαμαριάς! Πανέμορφα – η απόλυτη ελευθερία!

    Φιλιά, ελαφάκι ! 🙂

  13. Ειστε λεβεντάνθρωποι ωρε! τελεία και παύλα! (έχει έρθει δύο φορές και ευελπιστώ του χρόνου και τρίτη) με έφτιαξες!!! πάω να ακούσω ξυλούρη! 😉

  14. ΠαλιόΠεπόνι, τι εννοείς;;;

    Εγώ στην Κρήτη σε ξενοδοχείο θα πάω! 🙂
    (στο Ρέθυμνο) και στο σπίτι του κουμπάρου μου βεβαίως! 😉
    ΔΕΝ σου παίρνω το χώρο, μην ανησυχείς! 😛

    Και θα έχω και την KVούλα καβάντζα!!!!! 😆

  15. Θέλω κι εγώ Κρήτηηηηηηη! 😦
    (Χωρίς το γνωστό πεπόνι, αν γίνεται, γιατί θα το πνίξω στο Κρητικό πέλαγος πάνω στο 24ωρο! 😀 )

  16. Δακτυλάκι μπανταρισμένο απ’όλες τις πλευρές, σαν άγγλος που πίνει τσάϊ γράφω, ούτε που το κοιτάζω εγώ γιατί με άγχωσε!!!!

    Σιγά μην σε βάλω να μου σιδερώσεις! ΧΑ!

  17. Κουούλα το παίρνω πίσω, καλά κάνεις και κάθεσαι φέτο για δουλειά. Κάνε ότι είναι να κάνεις γιατί από του χρόνου σε βλέπω να κυκλοφορείς τύφλα καθημερινά 🙂

  18. επειδή είμαι τεμπελόσκυλο το διάβασα όλο σήμερα! Και ήθελα να μοιραστώ μαζί σου τη σχολική μου εμπειρία όπου στη σχολική εορτή τραγούδησα το αγρίμια κι αγριμάκια μου! Βασικά ήμουν δεύτερη φωνή γιατί αν ήμουν πρώτη, η εκτέλεση θα ήταν σίγουρη! Και εύχομαι να αξιωθώ να πάω κάποια στιγμή στην Κρήτη, καθώς η θεία μου έχει σπίτι στο κοσμοπολίτικο Ροδάκινο!! 😀

  19. Φουρφουράκι μου, 😆

    και κανόνισε κι εσύ να πάμε! Το Ροδάκινο είναι πανέμορφο χωριό!!!

    (καλά, άμα κατέβω στην Κρήτη, ούτε μήνας δεν μου φτάνει πλέον για να δω όλους τους φίλους μου!!!!! )

  20. Αγαπητή φίλη, συνέβη μόλις να δω το αξιόλογο και νοσταλγικό κείμενό σας για τα ριζίτικα, που συγκινούν ακόμη και όσους δεν είμαστε από την Κρήτη. Τέτοια κείμενα διασώζουν επίσης σπάνια διαλεκτικά στοιχεία και είναι αξιέπαινο ότι τα αναδεικνύετε.

    Επιτρέψτε μου δυο λέξεις, περιττές ίσως, για την πρεπιά. Η σημασία της είναι κυρίως «τιμή, εκτίμηση», αλλά πιο ενδιαφέρουσα είναι η προέλευσή της, καθώς δεν σχετίζεται με το ρ. πρέπει, αλλά ανάγεται στο ρ. πρεπίζω «τιμώ», που προέρχεται από το αρχ. εὐπρεπίζω «καθιστώ κάτι όμορφο – (μτφ.) του προσδίδω αξία».

    Οι λέξεις φέρουν μέσα τους μέρος τού φορτίου από το παρελθόν τους και είμαστε τυχεροί αν κάτι από αυτό μπορούμε να ανακαλύψουμε.

    Ευχαριστώ για τη φιλοξενία και εύχομαι καλή συνέχεια.

  21. @ Dr Moshe, σας ευχαριστώ πολύ για το σχόλιό σας – ποτέ οι λέξεις δεν είναι περιττές, όταν είναι τόσο φροντισμένες.

    Σας ευχαριστώ και για το συμπλήρωμα του ορισμού – και σε σας καλή συνέχεια στην σημαντική δουλειά που κάνετε. Είστε ευπρόσδεκτος πάντα εδώ.

Τα σχόλια είναι απενεργοποιημένα.